سالنامه مهاجرتی ایران سال 1399 - آژانس تبلیغاتی ربیک
 
سخن آغازین

اساس دیدگاه اکثر صاحبنظران، سرمایه انسانی زیربنای اصلی پیشرفت علمی و فناوری و اقتصادی هر جامعه است. براین اساس، مدیریت اثربخش و بهره ورِ این سرمایه به یکی از دغدغه های خبرگان عملی و سیاستگذاران تبدیل شده است. به حمد ا… جمهوری اسلامی ایران با برخورداری از سرمایه عظیم نیروی انسانی جوان، متخصص و با انگیزه و حدود چهار میلیون دانشجوی فعال، یکی از کشورهای مهم در توسعه سرمایه انسانی در سطح منطقه است که در رتبه بندی های بین المللی همانند شاخص جهانی نوآوری از جایگاه برجسته ای برخوردار است. با وجود درک این توانمندی ها، طبیعی است که از موضوع مهاجرت به عنوان یک مسئله و چالش در محافل حاکمیتی، تخصصی و رسانه ای، بارها و بارها سخن گفته شود. با توجه به ماموریت معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری و بنیاد ملی نخبگان، در طول سال های اخیر توجه به موضوع مهاجرت و چرخش نخبگان یکی از محورهای اساسی برنامه های مشترک این دو نهاد بوده و همواره رصد و پایش وضعیت کشور در این حوزه و تعریف برنامه های عملی مانند برنامه موفق همکاری با متخصصین ایرانی غیرمقیم -که به بازگشت بیش از هزار و پانصد نخبه ایرانی از دانشگاه های برتر جهان منجر شده- در دستور کار قرارداشته است. نکته مهم این که در این سال ها با بررسی وضعیت آمار و اطلاعات کشور و مراجع معتبر بین المللی دریافتیم که اظهار نظرهای طیف وسیعی از فعالین علمی، سیاسی و اجتماعی در این موضوع بدون توجه دقیق به آمارهای معتبر و بعضا برپایه اطلاعات غیر علمی موجود در فضای مجازی و برداشت های شخصی افراد است. این جریان رسانه ای و تحلیل های غیر علمی باعث شده است که موضوع مهاجرت به جای تحلیل و کارشناسی مستند و ارائه برنامه های اجرایی برمبنای نقاط قوت و ضعف کشور، بیشتر به دامن زدن موجی از ناامیدی و احساس منفی در جامعه منجر شود. بر این اساس، به این باور رسیدیم که اولین گام در مدیریت کارآمد این سرمایه ممتاز کشور، تحلیل های علمی و دقیق آماری از وضعیت مهاجرت در جامعه ایرانی است. در این راستا با بهر هگیری از ظرفیت نخبگان و محققین در این حوزه و با حمایت از تشکیل رصدخانه مهاجرت در دانشگاه صنعتی شریف، تلاش شد تا با تدوین اولین سالنامه مهاجرتی ایران، مرجع علمی معتبری برای تحلیل و سیاستگذاری فراهم شود. امید است تدوین این سالنامه شروع یک فعالیت فراگیر و مستمر در بین نخبگان علمی مرتبط با مطالعات مهاجرت باشد.

 
پیشگفتار

مهاجرت ب هخصوص مهاجرت های بین المللی بدل به امری بسیار رایج و متداول در جهان امروز شده است. چراکه تقریباً هیچ کشوری در جهان یافت نم یشود که با پدیده مهاجرت نیروی انسانی به خارج یا ورود به داخل کشور خود مواجه نباشد و همه کشورها با درجات مختلفی از این پدیده مواجه هستند. بر همین اساس مهاجرت برای بسیاری از کشورها فرصت و برای دسته ای نیز تهدید تلقی می شود. وجه تمایز کشورها در زمینه فرصت یا تهدید بودن مهاجرت برای آنها، نوع مواجهه کشورها با موضوع و نحوه سیاست گذاری و مدیریت آن است. واقعیت آن است که چنانچه رویکرد سیاستی منسجمی برای کنترل و مدیریت پدیده مهاجرت توسط نظام حکمرانی و جامعه )فرستنده و گیرنده( وجود نداشته باشد، مهاجرت ورودی و خروجی هر دو تبدیل به بحران و چالش اساسی برای کشورها خواهد شد. اما یکی از ویژگی های کلیدی مدیریت مهاجرت های بین المللی، “سیاست گذاری داده محور” است که باید مبتنی بر آمار و داده های متقن و مستند مهاجرتی باشد. در واقع، استناد بر داده های قابل اتکا، نه تنها باعث تقویت و استحکام مبنایی سیاست های اتخاذ شده در حوزه مهاجرت می شود، بلکه زمینه سنجش اثر بخشی این سیاست ها در حوزه های مختلف اقتصادی و اجتماعی کشورها )مهاجرفرست و مهاجرپذیر( را بر اساس شاخص های کلیدی کمی و کیفی فراهم می آورد. فرآیند سیاست گذاری داده محور در حوزه مهاجرت، دقت و اطمینان بیشتری را نسبت به اجرا، اصلاح و یا عدم اجرای این سیاست ها برای کشورها ایجاد می کند. متاسفانه کشور ایران که برای دهه های متمادی در معرض جریان گسترده مهاجرت های خروجی و ورودی قرار دارد، فاقد هر گونه آمار و اطلاعات منظم و مدون، بانک داده و همچنین سیاست های مهاجرتی منسجم در این حوزه بوده است. فقدان داده و اطلاعات مدون مهاجرتی در کشور باعث به وجود آمدن سوء برداشت و مباحث مغالطه آمیز در میان ذی نفعان مختلف این حوزه در زمینه رتبه و جایگاه ایران در شاخص های مختلف مهاجرتی و نیز ریشه ها و تبعات اقتصادی و اجتماعی این پدیده شده است. همچنین نبود داده و اطلاعات مستند مهاجرتی باعث شده است که معدود سیاست های اتخاذ شده در این حوزه نیز از پشتوانه آماری لازم بمنظور شناسایی دقیق عمق و گستردگی شیوع پدیده مهاجرت در اجتماع ایران برخوردار نباشد. لذا تا کنون سیاست های مهاجرتی غیر داده محور در ایران یا از اثربخشی لازم بی بهره بوده و یا اینکه اثرات کوتاه مدت و مقطعی داشته اند. خوشبختانه تاسیس و راه اندازی “رصدخانه مهاجرت ایران” را می توان گامی هدفمند در جهت تقلیل کمبودهای آماری و فقدان مطالعات کارشناسی در حوزه مهاجرت های بین المللی در کشور برشمرد. این نهاد پژوهشی از بدو تاسیس تلاش نموده است علی رغم دشواری های فراوان در زمینه دسترسی به آمارهای کمیاب و سخت یاب مهاجرت های بین المللی، بستری برای گردآوری و ارائه آمار و تحلیل های کارشناسی و سیاست گذاری در حوزه های مختلف مهاجرتی جهت استفاده اقشار مختلف اعم از سیاست گذاران و سیاست پژوهان، دست اندرکاران اجرائی و محققان این حوزه باشد. بر همین اساس، رصدخانه مهاجرت ایران مفتخر است در اولین سالگرد تاسیس خود در سال 1399 ، به عنوان اولین نهاد تخصصی پژوهشی -سیاستی در حوزه مهاجرت های بین المللی در پیشگفتار کشور، اولین “سالنامه آماری مهاجرتی ایران” را منتشر و در اختیار عموم علاقه مندان این حوزه قرار دهد. این سالنامه مشتمل بر آخرین آمار و اطلاعات موجود و قابل دسترس در حوزه های مختلف مهاجرتی شامل: جابجائی های دانشجوئی، مهاجرت های کاری و هم چنین مهاجرت های اجباری- پناهجویی مبتنی بر منابع داخلی و گزارشات مرجع بین المللی است که می تواند برای دست اندرکاران اجرائی و محققان این حوزه بسیار مفید باشد. از بعد بین المللی، انتشار “سالنامه آماری مهاجرت ایران”، گامی مهم و ارزشمند در جهت قرار گرفتن نام کشور ایران در زمره کشورهایی است که به شکل نظام مند نسبت به تهیه و انتشار داده های رسمی در حوزه مهاجرت های بین المللی مبادرت می ورزند. هم چنین برداشتن این گام، جایگاه کشور ایران در میان کشورهای در حال توسعه که برای سیاست گذاری و مدیریت هدفمند مهاجرت های بین المللی در تلاش هستند را برجسته تر می نماید. هم چنین چنین اقداماتی می تواند در راستای میثاق نامه جهانی “مهاجرت های امن و نظام مند” زمینه توجه جدی تر سازمان ها و نهادهای بین المللی از جمله سازمان بین المللی مهاجرت را به منظور ارائه حمایت های مالی و معنوی بیشتر به ایران فراهم آورد. در راستای تکمیل سالنامه آماری ایران، رصدخانه مهاجرت ایران این نوید را می دهد که در آینده بسیار نزدیک در سال جاری، اولین “بسته سیاستی مهاجرتی کشور” را منتشر نماید. این بسته سیاستی شامل تحلیلی جامع بر مشکلات و معضلات کشور در زمینه های مختلف مهاجرتی، راهکارها و سیاست های پیشنهادی در جهت رفع معضلات و نیز تامین منافع کوتاه مدت و بلند مدت کشور در زمینه مهاجرت های بین المللی متناسب با تحولات جهانی است. سالنامه آماری مهاجرت ایران حاصل تلاش شبانه روزی همکاران رصدخانه مهاجرت ایران با همراهی و همکاری ارزشمند گروه کثیری از محققان، دست اندرکاران و فعالان حوزه مهاجرت در بخش های مختلف است که بدین وسیله از تک تک آنها صمیمانه تشکر و قدردانی می شود. هم چنین، رصدخانه مهاجرت ایران از حمایت دکتر ستاری، معاون محترم علمی و فناوری رییس جمهور و مساعدت های همه جانبه “مرکز تعاملات بین المللی علم و فناوری” معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری به عنوان پشتیبان های اصلی تهیه و تدوین این سالنامه تقدیر می نماید. این سالنامه آماری، بعنوان اولین تلاش در جهت تهیه و تدوین منبع داده و مرجع آمار رسمی و قابل استناد در حوزه مهاجرت های بین المللی ایران همچنان واجد کاستی ها و کمبودهایی است و نیازمند ارتقاء و بهبود در تمام زمینه ها است. بر همین اساس، تهیه کنندگان این سالنامه امیدوارند با دریافت نظرات انتقادی و پیشنهادات سازنده، ویژگی های کمی و کیفی آن را در ویرایش های سال های آتی با همکاری و مساعدت تمام علاقه مندان این حوزه ارتقاء دهند. 

بهرام صلواتی

مدیر رصدخانه مهاجرت ایران

پژوهشکده، سیاستگذاری دانشگاه صنعتی شریف

جهت مطالعه کامل مطلب، شامل 340 صفحه گزارش و تحلیل به همراه نمودارها و منابع بر روی لینک زیر کلیک کنید.

تهیه و تدوین: رصدخانه مهاجرت ایران (پژوهشکده سیاست گذاری دانشگاه صنعتی شریف)، تهران، ایران، 1399
سردبیر و نویسنده مسئول: دکتر بهرام صلواتی / مدیر رصدخانه مهاجرت ایران

بخش مهاجرت های اقتصادی و کاری
دبیر: فهیمه بهزادی
همکاران: مریم پورعسگری- ناهید سلیمی- لیلا واعظ مهدوی

بخش جابه جایی دانشجویی و تحصیلی
دبیران: زهره ربیعی، محمد امین مولا

بخش مهاجرت های اجباری و پناهجویی
دبیر: دکتر داود عیوضلو
همکاران: رقیه صمدی- نگین سادات میرواحدی- درسا احیا

طراحی گرافیک و صفحه آرایی: آتلیه مهر نوروز

منبع: تمامی منابع در فایل PDF ذکر شده است.